Exclusion, discrimination Afbeelding van markusspiske op Pixabay
Afbeelding van markusspiske op Pixabay

De Verenigde Naties hebben 1 maart uitgeroepen tot Zero Discrimination Day en 21 maart is Internationale Dag tegen Racisme en Discriminatie. Een mooie gelegenheid om hier aandacht aan te besteden in het licht van de gnostiek, want helaas is het thema nog steeds actueel.

Regelmatig horen we in de media over incidenten zoals de anti-joodse bekladdingen in Amsterdam vorige week. En in tv-programma’s over homoseksualiteit en genderdiversiteit blijkt dat de LGBTI gemeenschap toch vaak te maken krijgt met incidenten vanwege hun seksuele geaardheid. Na decennia waarin Nederland steeds toleranter werd, lijkt de maatschappij nu steeds verder te polariseren. De onverdraagzaamheid neemt toe en in de politieke discussie wordt steeds vaker generaliserend gesproken over mensen met een bepaalde religieuze achtergrond of afkomst. Diep in onze maatschappij ligt bovendien nog altijd een zekere discriminatie tussen mannen en vrouwen verankerd (waar ik later deze maand op terugkom). En in de media kun je zien dat het in onze door schoonheid geobsedeerde maatschappij heel normaal is geworden om kwetsende uitlatingen te doen over mensen die niet aan het plastic-fantastic ideaal voldoen.

Het is haast onvoorstelbaar dat ondanks de geschiedenis, mensen elkaar nog altijd op kenmerken veroordelen die niets te maken hebben met het individu. We hebben immers gezien tot welke gruwelijkheden dat kan leiden. Hoe is het mogelijk dat discriminatie dan toch nog altijd voortwoedt?

De weg van ‘de’ waarheid

De anti-Joodse bekladdingen in Amsterdam vorige week helpen een antwoord te vinden op deze vraag. Achteraf blijkt het waarschijnlijk niet te gaan om uitingen van werkelijk gevoelde en op de Joodse bevolking gerichte anti-semitische sympathieën. Wat overigens niet wil zeggen dat het niet als heel pijnlijk kan worden ervaren. Het betrof een actie van voetbalvandalisme door een rivaliserende club. Dat brengt ons in één keer bij wat de grondslag van discriminatie is: een veroordelend wij-zij gevoel. Het is een restantje stammengevoel. Er is een superieur wij-gevoel van de groep. En ‘zij’ is dan de rest of de gekozen ‘minderwaardige’ tegenstander van de groep. Niets versterkt het groepsgevoel namelijk zo goed als het hebben van een gezamenlijke vijand en dan het liefst een minderheid of iemand die ‘anders’ is. Daarom spreken populistische politici zich zo duidelijk uit tegen een tegenstander. Het trekt mensen aan die bij een groep willen horen en het houdt een groepsgevoel binnen de gelederen in stand.

Haatgevoelens jegens de ‘vijand’ komen dus vaak voort uit een kuddegevoel waarin men een gedachte van de groep als waarheid aanneemt. Men kijkt dan niet meer naar de individuele mens omdat de norm van de groep de waarheid wordt en zo de maatstaf aan de hand waarvan men andere mensen beoordeelt. Dat is iets wat niet binnen de gnostiek past. In de gnostiek bestaat er niet zoiets als DE waarheid. Het enige wat ‘waar’ is, is je innerlijke geraaktheid van dit moment. Dat wil ten eerste zeggen dat wat vandaag ‘waar’ is voor je, morgen niet meer waar hoeft te zijn. En het wil ook zeggen dat wat voor jou ‘waar’ is, voor een ander helemaal niet ‘waar’ hoeft te zijn. Dat betekent een totale vrijheid in innerlijke waarheidsbeleving mits je jouw waarheid laat bepalen door oprechte innerlijke geraaktheid.

Discriminatie valt dus nooit binnen een gnostische manier van denken daar het oordeel wordt bepaald door een kuddegevoel of een aangenomen waarheid waarmee men voorbij gaat aan de persoonlijke geraaktheid tussen personen zelf.

De weg van het hart

Opmerkelijk is dat terwijl discriminatie tot de vreselijkste dingen kan leiden, de waarheid van de groep lang niet altijd zo stevig omarmd wordt als men blijk van geeft. Mooi was een interview dat ik eens in een podcast hoorde waarin een vrouw uit een grote stad vertelde hoe verschrikkelijk ze ‘buitenlanders’ vond. Er waren er veel te veel en ze moesten “allemaal het land uit!” Toen bleek dat haar Nederlandse buurvrouw van Turkse afkomst bij het interview aanwezig was. Zij vroeg de vrouw of zij dan ook het land uit moest, waarop de vrouw uitriep: “Nee, natuurlijk niet! Jij bent lief. Kom nou! Jij hoeft niet weg.” En de interviewer fluisterde ze toe: “En ze kan ook zo lekker koken. Het ruikt hier altijd lekker in de hal.”  Binnen één minuut liet deze vrouw zowel het kuddegevoel zien van de groep waartoe ze bij wil horen als haar persoonlijke geraaktheid in de relatie met haar buurvrouw.

Op nog indringender schaal komt dit ook voor. Jaren geleden zag ik een documentaire over twee moeders in Israël, een Joodse en een Palestijnse vrouw. Ze waren felle tegenstanders geweest totdat hun kinderen in de strijd tussen beide partijen omkwamen. In de documentaire troffen de vrouwen elkaar en in de emotie en herkenning zagen ze plots een waarheid die ze deelden – één van onvoorstelbaar verlies die hen persoonlijk raakte. Het was ondanks het drama prachtig. Helaas kon ik die documentaire nergens vinden om hier te delen, maar mocht je weten welke ik bedoel, dan houd ik me aanbevolen. Wat ik tijdens mijn zoektocht wel vond, was een vergelijkbare korte documentaire uit dezelfde streek waarin twee vaders hun kinderen verloren in de strijd en nu samen in dat vreselijk gecompliceerde gebied een oproep doen tegen het geweld van weerskanten: Within the Eye of the Storm.

Zo zie je dat de andere mens werkelijk zien en zich laten raken, aangenomen ‘waarheden’ kan uitwissen. Dat is naastenliefde. Jezelf in de ander herkennen. En de ander in jezelf. En daarom is leven met gnosis zo waardevol. We kunnen niet alles en iedereen leuk vinden, maar we kunnen wel leven en laten leven. En we kunnen ook voorbij aangenomen waarheden leren kijken en in elk mens de persoon zien en ons oordeel baseren op onze persoonlijke ervaringen en innerlijke geraaktheid.

Mocht je geïnteresseerd zijn in gnostische teksten, Bram Moerland heeft alle logia van het Evangelie van Thomas met toelichting en relevante teksten op zijn website gepubliceerd. Zie hier de relevante logia 5, 14, 74 en 77.